O cukrzycy słów kilka

Opracowała lek. Katarzyna Chrapek

Cukrzyca zaliczana jest do tzw. chorób cywilizacyjnych. W 2006 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) uznała ją za pierwszą niezakaźną epidemię na świecie. Liczba osób chorych stale rośnie z dekady na dekadę. Przewiduje się, że w 2030 r. na świecie będzie ~360 mln osób z cukrzycą. Obecnie w Polsce choruje ponad 3mln osób, z czego blisko 1/3 nie jest świadoma występowania choroby. Osób ze stanem przedcukrzycowym jest 2-4 krotnie więcej niż pacjentów z cukrzycą.

Żyjemy w czasach, które sprzyjają powstawaniu otyłości i cukrzycy typu 2. Mamy coraz mniej czasu na ruch i aktywność fizyczną każdego dnia, a nasza dieta zwykle jest źle zbilansowana i wysokokaloryczna. Nieleczona cukrzyca wiąże się z rozwojem przewlekłych powikłań, które pogarszają jakość życia i są przyczyną zwiększonej umieralności głównie z powodu chorób układu krążenia. Osoby cierpiące na tę chorobę są też częściej hospitalizowane,
a czas hospitalizacji jest zwykle dłuższy niż osób z populacji ogólnej.Cukrzyca to w istocie grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią, czyli podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Hiperglikemia powstaje w wyniku zaburzeń wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia powoduje uszkodzenie, zaburzenie czynności i niewydolność różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych.
Obecnie wyróżnia się 4 rodzaje cukrzycy:
– cukrzyca typu 1
– cukrzyca typu 2 (najczęstsza postać, stanowi ~80% przypadków)
– cukrzyca o znanej przyczynie
– cukrzyca u kobiet w ciąży

Do rozwoju cukrzycy typu 1 dochodzi w wyniku niszczenia komórek β trzustki przez proces autoimmunologiczny. Najczęściej występuje ona u dzieci i młodzieży, ale możliwy jest powolny przebieg autoimmunologicznej destrukcji komórek β, prowadzący do ujawnienia się choroby w 4. lub 5. dekadzie życia. Natomiast cukrzyca typu 2 rozwija się najczęściej u osób starszych, ale coraz częściej chorują na nią także dzieci i młodzież. Jej patogeneza jest złożona,
a u większości pacjentów jest ona powikłaniem nadwagi. Spowodowana jest postępującym upośledzeniem wydzielania insuliny w warunkach insulinooporności tkanek. Może być uwarunkowana genetycznie, ale decydującą rolę odgrywają czynniki środowiskowe, takie jak otyłość (zwłaszcza brzuszna) i mała aktywność fizyczna.
Rozróżnienie typów cukrzycy ma kluczowe znaczenie dla decyzji o wyborze metody leczenia. Cukrzyca typu 1 wiąże się bowiem
z bezwzględnym niedoborem insuliny i wymaga leczenia insuliną od samego początku.
W przypadku cukrzycy typu 2 rzadko dochodzi do bezwzględnego niedoboru insuliny, kluczowa jest tu insulinooporność, czyli w dużym uproszczeniu mówiąc zbyt słabe działanie insuliny. Dlatego zwłaszcza w początkowym jej okresie skuteczne jest leczenie niefarmakologiczne w postaci modyfikacji stylu życia.
Cukrzyca jest chorobą postępującą, a jej rozwój przebiega stopniowo. Przebieg choroby zależy od tempa utraty komórek  β trzustki, które odpowiadają w naszym organizmie za produkcję insuliny. Objawy są nieswoiste i zróżnicowane, związane z typem cukrzycy i dynamiką przebiegu choroby. Typowe objawy wskazujące na możliwość występowania cukrzyc to:
– wielomocz, czyli częste oddawanie moczu także w nocy
– wzmożone pragnienie
– zmniejszenie elastyczności skóry, suchość skóry i błon śluzowych np. suchość w jamie ustnej
– osłabienie i wzmożona senność,
– chudnięcie,
– skłonność do ropnych zakażeń skóry lub zakażeń układu moczowo-płciowego, utrudnione gojenie ran
– wzmożony apetyt,
– zaburzenia widzenia
W cukrzycy typu 2 typowe objawy pojawiają się znacznie rzadziej niż w cukrzycy typu 1. Ponad połowa przypadków przebiega bezobjawowo a chorobę wykrywa się przypadkowo lub w badaniach przesiewowych.
Badanie przesiewowe w kierunku cukrzycy przeprowadza się raz wciągu 3 lat u każdej osoby powyżej 45r.ż. Ponadto, niezależnie od wieku należy je wykonać co roku u osób z gryp ryzyka:
– nadwaga lub otyłość (BMI ≥25 kg/m2 i/lub obwód w talii >80 cm u kobiet i >94 cm u mężczyzn),
– cukrzyca występująca u rodziców lub rodzeństwa,
– mała aktywność fizyczna,
– uprzednio stwierdzony stan przedcukrzycowy,
– przebyta cukrzyca ciążowa,
– urodzenie dziecka o masie ciała >4 kg,
– nadciśnienie tętnicze (≥140/90 mm Hg),
– dyslipidemia,
– zespół policystycznych jajników,
– choroba układu sercowo -naczyniowego
– grupa etniczna lub środowiskowa częściej narażona na cukrzycę
Zapobieganie cukrzycy
W przypadku cukrzycy typu 1 obecnie nie ma żadnych skutecznych metod jej zapobiegania. Jeśli zaś chodzi o cukrzycę typu 2 skuteczne są zdrowa dieta i zwiększenie aktywności fizycznej, prowadzące do redukcji nadwagi lub utrzymania właściwej masy ciała, Ważne jest także wykonywanie badań przesiewowych.
U niektórych osób w stanie przedcukrzycowym lekarz może zalecić prewencję farmakologiczną.
Leczenie
Nie istnieje jedna metoda leczenia cukrzycy, zwłaszcza w przypadku cukrzycy typu 2. Podstawowym celem leczenia jest zapobieganie rozwojowi przewlekłych powikłań naczyniowych. Obecnie leczenie obejmuje:
1. leczenie niefarmakologiczne – modyfikacja stylu życia poprzez odpowiednią dietę i wysiłek fizyczny,
2. leczenie hipoglikemizujące – doustne leki hipoglikemizujące lub przeciwhiperglikemiczne, insulina, leki działające na układ inkretynowy,
3. zwalczanie czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, zwłaszcza nadciśnienia tętniczego i zaburzeń gospodarki lipidowej, zaprzestanie palenia tytoniu,
4. zapobieganie oraz leczenie powikłań choroby.
Modyfikacja stylu życia jakże istotna i podstawowa terapia w cukrzycy typu 2, zwłaszcza
w jej początkowym okresie, jest najtrudniejszym dla pacjenta elementem leczenia. Wiążę się bowiem ze zmianą nawyków osoby dorosłej, która kształtowała je przez całe swoje życie. Prawidłowe żywienie ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu oraz leczeniu przewlekłych powikłań cukrzycy i poprawie stanu ogólnego zdrowia. Z kolei wysiłek fizyczny poprawia insulinowrażliwość tkanek oraz korzystnie wpływa na nasz układ sercowo-naczyniowy. Celem jest przede wszystkim redukcja nadmiernej masy ciała lub przynajmniej utrzymanie masy ciała. Wskazana jest stopniowa redukcja wagi o ok. 0,5-1 kg/tydzień. Spadek masy ciała o 5% znacząco poprawią kontrolę glikemii a także ciśnienia tętniczego krwi.
Cel ten można osiągnąć stosując m.in. dietę o zmniejszonej wartości kalorycznej. W zależności od indywidualnych preferencji rekomenduje się m.in. dietę śródziemnomorską, DASH, wegetariańska, niskotłuszczową oraz niskowęglowodanową. Wskazane jest także rzucenie palenia.
Co robić aby dieta byłą skuteczna?
1. Należy jeść często, ale małe i urozmaicone posiłki
2. Starać się jeść regularnie i przestrzegać harmonogramu posiłków
3. Nie przejadać się
4. Głównym źródłem węglowodanów (czyli „cukrów”) w diecie powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe o niskim indeksie glikemicznym <55 IG. Do minimum należy ograniczyć węglowodany proste (m.in. cukier, miód, dżemy, słodycze, gazowane napoje, należy uważać na owoce). Można stosować słodziki.
5. Tłuszcze powinny zapewniać 30-35% wartości energetycznej diety. Korzystne są tłuszcze wielonienasycone, w tym kwasy omega
6 zawarte w olejach roślinnych i kwasy omega 3 zawarte m.in. w rybach morskich. Należy ograniczyć spożycie tłuszczów nasyconych zawartych m.in. w: smalcu, słoninie, śmietanie, maśle, tłustych mięsach i wędlinach (zwłaszcza boczku, kiełbasie, parówkach, pasztetach) oraz izomerów trans kwasów tłuszczowych zawartych w twardych margarynach. Zatem jedzmy ryby przynajmniej 2 razy w tygodniu, a do przygotowywania potraw wybierajmy olej rzepakowy lub oliwę z oliwek.
6. Udział energii pochodzącej z białek powinien wynosić 15-20%,a stosunek białka zwierzęcego do roślinnego powinien wynosić 50/50%. Dobrym źródłem białka roślinnego są rośliny strączkowe: fasola, groszek, soczewica, ciecierzyca.
7. Starajmy się wybierać chude gatunki mięsa – drób (indyk, kurczak bez skóry), cielęcina, wołowina, królik, schab, chude wędliny drobiowe lub polędwica, szynka; oraz mleko i produkty mleczne – o obniżonej zawartości tłuszczu (1,5%), jogurty, kefiry, maślanki najlepiej naturalne; twaróg chudy; należy do minimum ograniczyć sery żółte, pleśniowe i topione
8. Zdrowsze będzie mięso gotowane, duszone lub pieczone w folii.
9. Nie wskazane jest spożywanie alkoholu zwłaszcza u osób z hipertriglicerydemią, neuropatią oraz po zapaleniu trzustki.
10. Należy ograniczyć spożycie soli kuchennej do 6 gram/dobę, a w przypadku współwystępowania nadciśnienia tętniczego do 4-5gram/dobę. (1 mała łyżeczka). Można ją zastąpić ziołami i przyprawami.
11. Zawartość błonnika w diecie powinna wynosić 25-40gram/dobę.
Aktywność fizyczna
Wysiłek fizyczny jest nieodłącznym elementem zarówno profilaktyki jak i leczenia cukrzycy. Ułatwia kontrolę glikemii, poprawia wrażliwość tkanek na działanie insuliny, sprzyja redukcji masy ciała, ale też poprawia profil lipidowy, oraz korzystnie wpływa na nasz nastrój. Umiarkowany wysiłek fizyczny, dostosowany do naszych możliwości powinien być podejmowany regularnie, co najmniej co 2-3 dni, a najlepiej codziennie po 30-60 min. Ćwiczenia należy poprzedzić 5–10-minutową rozgrzewką, na zakończenie zaleca się ćwiczenia wyciszające i rozciągające. Najbardziej odpowiednią forma u osób >65 r.z i/lub z nadwagą jest szybki spacer (do zadyszki) 3-5 razy w tygodniu (ok.150 min tygodniowo). Polecany jest nordic walking, pływanie, aqua aerobic. W miarę zwiększenia wydolności fizycznej i ubytku masy ciała można wprowadzić bardziej intensywne formy sportu. Należy pamiętać, że jeśli chcemy schudnąć musimy ćwiczyć dłużej niż 30 minut. Osoby bez przeciwwskazań, zwłaszcza w młodszych grupach wiekowych powinny podejmować intensywniejszy wysiłek i uprawiać jakiś sport. Co jeszcze można zrobić aby być bardziej aktywnym? Używajmy windy zamiast schodów, zaparkujmy samochód dalej od sklepu, wysiądźmy o jeden przystanek wcześniej z autobusu, wybierzmy jeśli to możliwe rower lub pójdźmy do pracy pieszo, zadbajmy o nasze czworonogi i wychodźmy z nimi na dłuższe spacer, popracujmy w ogrodzie.